Phim Disney và Trẻ Em: Những Tác Động Âm Thầm Ít Ai Nhận Ra

Gần đây, sự kiện hàng loạt các tác phẩm kinh điển của Disney được làm lại (remake) đã thu hút sự chú ý của công chúng. Điều này đặt ra câu hỏi: Liệu các bộ phim này vẫn còn tiềm năng khai thác, hay Disney đang nỗ lực điều chỉnh những tư tưởng đã lỗi thời để phù hợp hơn với thời đại? Khi nhìn lại những câu chuyện thần tiên quen thuộc, chúng ta có thể nhận ra rằng không phải tất cả nội dung đều hoàn toàn an toàn và phù hợp với sự phát triển nhận thức của trẻ em. Đặc biệt, những ảnh hưởng ít ai ngờ tới của phim Disney lên con trẻ, cả tích cực lẫn tiêu cực, là một chủ đề cần được các bậc phụ huynh quan tâm sâu sắc.

Khi tình cờ xem lại “Cô bé Lọ Lem”, nhiều người có thể bất ngờ nhận thấy chi tiết Hoàng tử phải cho tất cả các cô gái thử giày thủy tinh, dù trước đó đã khiêu vũ thân mật với Lọ Lem suốt đêm. Phải chăng đây là một chi tiết hài hước về trang điểm, hay ẩn chứa điều gì đó sâu xa hơn về cách Disney xây dựng câu chuyện? Thực tế, bên cạnh những bài học nhân văn, nhiều tình tiết trong các tác phẩm kinh điển của Disney đã vô tình “ám” vào tâm trí non nớt của trẻ nhỏ, định hình một phần thế giới quan mà các em chưa thể nhận thức đầy đủ. Điều này dấy lên một suy nghĩ quan trọng: ngoài những thông điệp tích cực, phim Disney còn ảnh hưởng như thế nào đến nhận thức của thế hệ khán giả đã, đang và sẽ lớn lên cùng thế giới diệu kỳ này?

Tại sao phim Disney chứ không phải hoạt hình nói chung?

Với các dòng phim hoạt hình khác, thông qua nội dung và phong cách thể hiện, người lớn thường dễ dàng phân biệt được phim nào dành cho trẻ em và phim nào không. Tuy nhiên, Disney, thương hiệu luôn gắn liền với hình ảnh thần tiên và những câu chuyện cổ tích, thường được mặc định là an toàn và phù hợp cho thiếu nhi.

Thực tế, nhà sáng lập Walt Disney từng chia sẻ: “Tôi không vẽ phim hoạt hình cho trẻ thơ, tôi vẽ phim hoạt hình cho đứa trẻ trong mỗi chúng ta”. Tuyên bố này ngụ ý rằng các tác phẩm Disney hướng đến mọi lứa tuổi muốn tìm về tuổi thơ. Mặc dù mang thông điệp cao cả, Walt Disney vẫn là một tập đoàn giải trí kinh doanh. Để cạnh tranh trên thị trường khắc nghiệt, phim Disney không chỉ cần nội dung nhân văn mà còn phải thu hút người xem bằng cách “cài cắm” những yếu tố “người lớn” như lãng mạn, bạo lực, hay bi lụy. Hơn nữa, phần lớn phim Disney được chuyển thể từ truyện cổ tích với mục đích răn đe, nên việc đan xen các tình tiết đáng sợ là điều khó tránh khỏi. Do đó, bên cạnh mặt tích cực, phim Disney đôi khi cũng mang đến những tác động tiêu cực lên nhận thức của khán giả nhỏ tuổi.

Bài viết này sẽ tập trung vào loạt phim kinh điển của hãng Walt Disney, vốn rất quen thuộc với trẻ em, như “Cô bé Lọ Lem”, “Người đẹp và Quái vật”, “Aladdin”, “Peter Pan”, và phân biệt rõ ràng với phong cách làm phim của Pixar, dù cả hai hãng đã hợp nhất.

Sự khác biệt rõ ràng giữa phim của Disney và Pixar về phong cách kể chuyện và đối tượng khán giả

Những tác động chưa hoàn toàn phù hợp của phim Disney kinh điển đối với trẻ em

1. Không còn phù hợp với xu thế xã hội hiện đại

Xã hội ngày nay ngày càng coi trọng bình đẳng giới, đặc biệt là vai trò của người phụ nữ với hình ảnh mạnh mẽ, độc lập. Tuy nhiên, nhiều nhân vật nữ chính trong phim Disney kinh điển vẫn giữ dáng vẻ thụ động, chờ đợi phép màu hoặc hoàng tử đến cứu rỗi cuộc đời mình, điển hình như Lọ Lem, Bạch Tuyết hay công chúa ngủ trong rừng Aurora.

Trong thế giới Disney, ngoại hình thường được đề cao quá mức, đôi khi trở thành thước đo giá trị con người. Bella trong “Người đẹp và Quái vật” được cho là sẽ hóa giải lời nguyền nhờ xinh đẹp; Bạch Tuyết được thợ săn tha mạng cũng vì nhan sắc. Ngược lại, nhân vật phản diện luôn được khắc họa với ngoại hình xấu xí, đáng sợ.

Người ác thường xấu xí và đáng sợ trong khi người tốt thì xinh đẹp, tạo ra định kiến về ngoại hình

Bên cạnh đó, địa vị xã hội cũng đóng vai trò quan trọng. Hầu hết định nghĩa về hạnh phúc và thành công trong các phim này đều là trở thành hoàng tử, công chúa hoặc kết hôn với hoàng gia. Việc phim Disney kinh điển quá đề cao vẻ ngoài và địa vị có thể ảnh hưởng đến nhận thức của trẻ, đặc biệt là bé gái, khiến các em cho rằng ngoại hình và địa vị quan trọng hơn năng lực và nỗ lực.

2. Va chạm với văn hóa Việt Nam và phương Đông

Một đặc điểm chung trong nhiều bộ phim Disney là các nhân vật chính thường trải qua mất mát tình cảm gia đình (mồ côi cha hoặc mẹ), thiếu thốn sự chở che và dạy bảo của bố mẹ. Ví dụ, Lọ Lem mồ côi cả cha lẫn mẹ, phải sống với mẹ kế cay nghiệt; Simba mất cha do chú Scar; Tarzan mất cha mẹ ruột ngay từ nhỏ.

Những nhân vật này phải tự vật lộn và tìm kiếm hạnh phúc bên ngoài gia đình, vô tình khuyến khích lối sống độc lập, đề cao xu hướng cá nhân. Tuy nhiên, điều này tạo ra sự va chạm với nền tảng giáo dục phương Đông, vốn xem trọng gắn kết gia đình và lối sống vì cộng đồng.

3. Gây ám ảnh bởi các tình tiết bạo lực

Đa số được chuyển thể từ các chuyện cổ tích gốc không dành cho trẻ con, nên phim Disney không thiếu những cảnh bạo lực. Điển hình là cảnh Wendy bị các nàng tiên cá cố dìm ngạt trong “Peter Pan” hay việc hoàng hậu đòi thợ săn cắt lấy quả tim còn đập của Bạch Tuyết. Thậm chí trong “Cậu bé người gỗ – Pinocchio” còn có cảnh lạm dụng thể xác khi những đứa trẻ bị hóa thành lừa, bị đánh đập rồi bán làm nô lệ. Hơi hướng bạo lực cũng được thể hiện qua các bài hát, như phân cảnh Frollo hát bài “Hellfire” trong “Thằng gù nhà thờ Đức Bà” với lời lẽ “người lớn” dành cho nàng Esmeralda.

Cảnh Hoàng hậu yêu cầu thợ săn lấy trái tim của Bạch Tuyết để xác nhận cái chết của công chúa

Theo phân tích của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (American Psychological Association), việc chịu tác động của hình ảnh bạo lực có thể khiến trẻ dễ có biểu hiện hiếu chiến, sợ hãi thế giới và vô cảm trước nỗi đau của người khác.

4. Tạo chấn động mạnh về cảm xúc qua những cảnh chia ly và mất mát

Nhiều phân cảnh trong phim Disney kinh điển có thể để lại nỗi ám ảnh không nhỏ cho trẻ nhỏ. Ví dụ, cảnh Lampwick, bạn của Pinocchio, bị hóa thành lừa và kêu “Mẹ ơi” – tiếng người cuối cùng trước khi chỉ còn tiếng thú. Hay những cảnh người thân qua đời được thể hiện một cách thương tâm như mẹ của nai Bambi bị thợ săn bắn chết, Simba chứng kiến cha mình là Mufasa bị giẫm đạp, hay cái chết của chú đom đóm Ray trong “Công chúa và Chàng ếch”.

Những mất mát và cái chết được kịch tính hóa trong phim Disney có thể không phù hợp với tâm lý trẻ thơ

Với trải nghiệm sống còn hạn chế và chưa được học cách đối mặt với cảm xúc mạnh, trẻ nhỏ khó tránh khỏi cú sốc hay sự ám ảnh về sau khi xem những cảnh phim này.

Vậy thì, các bậc phụ huynh cần làm gì?

Để tránh các ảnh hưởng tiêu cực, một số phụ huynh đã cấm con xem phim Disney, như trường hợp của ngôi sao Keira Knightley. Tuy nhiên, việc cấm đoán hoàn toàn có thể bỏ qua vô số ảnh hưởng tích cực của dòng phim này. Về tổng thể, phim Disney luôn đề cao những điều tốt đẹp, khuyến khích khán giả mạnh dạn theo đuổi ước mơ dù gặp trở ngại. Từ đó, trẻ học được cách luôn lạc quan và giữ niềm hy vọng vào cuộc sống.

Phim Disney giúp trẻ học cách giữ tinh thần lạc quan và niềm hy vọng vào cuộc sống

Disney hiện đã nhận ra những hạn chế của dòng phim truyền thống và đang thực hiện nhiều thay đổi, tạo ra những bộ phim thực sự lành mạnh cho trẻ em. Moana hay Elsa là những hình tượng nữ chính của thời đại, mạnh mẽ, tự tin, dám nắm bắt hạnh phúc và thành công mà không cần đến hoàng tử. Các chủ đề cũng đa dạng hơn, không còn một màu trắng đen – tốt xấu như trước, điển hình là “Zootopia” hay “Moana”. Vì thế, chúng ta hoàn toàn có thể mong chờ một tương lai “lành mạnh hơn với con trẻ” từ các tác phẩm Disney mới hay phiên bản remake.

Trong lúc chờ đợi những thay đổi tích cực này, để giảm thiểu các ảnh hưởng tiêu cực từ phim, cha mẹ có thể:

Xem trước phim để kiểm duyệt nội dung.
Cùng xem phim với trẻ, quan sát phản ứng của trẻ với từng diễn biến và giải thích cho trẻ hiểu những gì không đúng với thực tế hay những hành động nào không nên làm.
Trấn an trẻ khi gặp phải những cảnh xúc động mạnh.

Không chỉ có phim hoạt hình, cha mẹ có thể cho con xem các kênh chương trình khác mang tính giáo dục và thực tế hơn như History Channel (tái hiện sự kiện lịch sử), Animal Planet (thế giới động vật), Discovery (khám phá văn hóa, khoa học, lịch sử, thiên nhiên). Quan trọng hơn, hãy tạo điều kiện dẫn trẻ ra ngoài để trải nghiệm thế giới thực, chơi những trò vận động cơ thể để trẻ luôn phát triển những cảm xúc lành mạnh và biết cách giao tiếp với thế giới xung quanh.

Tài liệu tham khảo: